Trong cuộc sống, kiên trì thường được xem là một trong những phẩm chất quan trọng để đi đến thành công. Từ khi còn nhỏ, chúng ta đã được nhắc rằng gặp khó khăn thì phải cố gắng, thất bại thì phải đứng lên, đã chọn một việc thì cần theo đuổi đến cùng. Điều đó hoàn toàn đúng, bởi rất ít thành quả có thể hình thành chỉ sau một vài lần thử. Một kỹ năng cần thời gian để rèn luyện, một công việc cần thời gian để trưởng thành, một mối quan hệ cần thời gian để xây dựng niềm tin và một mục tiêu lớn thường đòi hỏi rất nhiều bước đi nhỏ. Nhưng có một điều cũng quan trọng không kém mà chúng ta ít được nhắc đến: kiên trì không có nghĩa là cứ tiếp tục mãi theo đúng một cách, trên đúng một con đường, bất kể hoàn cảnh đã thay đổi như thế nào. Có những lúc tiếp tục là bản lĩnh, nhưng cũng có những lúc biết dừng lại, điều chỉnh hoặc lựa chọn một hướng đi khác mới thực sự là sự trưởng thành.
Chúng ta rất dễ đồng nhất kiên trì với việc không bỏ cuộc. Vì vậy, khi một người thay đổi kế hoạch, rời một công việc, ngừng theo đuổi một mục tiêu hoặc quyết định làm lại từ đầu, chúng ta có thể vội cho rằng họ thiếu ý chí. Nhưng không phải mọi sự dừng lại đều là bỏ cuộc. Có người dừng lại vì nhận ra mục tiêu ban đầu không còn phù hợp. Có người thay đổi phương pháp vì cách cũ không hiệu quả. Có người bước sang một hướng khác vì đã hiểu rõ hơn về khả năng, hoàn cảnh và điều mình thực sự mong muốn. Cũng có người cần tạm dừng để phục hồi trước khi tiếp tục. Vì thế, thay vì chỉ hỏi “Tại sao họ không tiếp tục?”, có lẽ chúng ta nên hỏi: “Họ đang từ bỏ điều gì, hay họ đang thay đổi cách để tiến gần hơn đến điều thực sự quan trọng?”
Một người học một kỹ năng trong nhiều năm nhưng kết quả không cải thiện có thể không cần cố gắng thêm theo đúng phương pháp cũ. Có thể họ cần thay đổi cách học. Một người làm việc rất chăm chỉ nhưng liên tục kiệt sức có thể không cần làm nhiều hơn mà cần học cách tổ chức công việc tốt hơn. Một cha mẹ cố gắng kiểm soát con trong từng việc nhỏ với mong muốn con tiến bộ nhưng mối quan hệ ngày càng căng thẳng có thể không cần kiểm soát chặt hơn, mà cần thay đổi cách đồng hành. Một người đã theo đuổi một nghề trong nhiều năm nhưng nhận ra năng lực và mong muốn của mình đã thay đổi có thể cần cân nhắc một hướng đi mới. Trong những trường hợp ấy, lời khuyên “hãy cố gắng hơn” đôi khi không giải quyết được vấn đề. Điều cần thiết có thể là cố gắng khác đi.
Kiên trì thực sự không chỉ nằm ở sức mạnh để tiếp tục. Nó còn nằm ở khả năng quan sát, đánh giá và điều chỉnh. Một người đi đường dài không thể chỉ nhìn về phía trước mà không quan tâm mình đang đi đúng hướng hay không. Nếu nhận ra mình đi sai đường, việc quay lại không phải là thất bại. Đó là cách để không tiếp tục lãng phí thời gian và sức lực. Trong đời sống cũng vậy, đôi khi chúng ta cần đủ can đảm để tự hỏi: “Điều này có còn phù hợp không?”, “Cách mình đang làm có thực sự hiệu quả không?”, “Mình đang cố gắng vì điều mình thật sự muốn, hay chỉ vì sợ người khác nghĩ rằng mình đã thất bại?”
Những câu hỏi ấy không dễ trả lời, bởi chúng ta thường có xu hướng bảo vệ những gì mình đã đầu tư. Một người đã dành nhiều năm cho một công việc có thể rất khó thừa nhận rằng mình không còn phù hợp. Một người đã bỏ nhiều thời gian và tiền bạc vào một dự án có thể tiếp tục đầu tư chỉ vì không muốn cảm thấy những gì đã bỏ ra trở nên vô nghĩa. Một người đã dành nhiều năm cho một mối quan hệ có thể cố giữ lại ngay cả khi mối quan hệ ấy không còn lành mạnh. Nhưng thời gian đã qua không thể lấy lại. Điều chúng ta có thể quyết định là mình sẽ sử dụng phần thời gian còn lại như thế nào.
Vì vậy, sự kiên trì cần đi cùng với khả năng đánh giá. Nếu không, kiên trì có thể biến thành cố chấp. Hai điều này đôi khi nhìn bên ngoài rất giống nhau: cả hai đều tiếp tục trước khó khăn. Nhưng bên trong lại khác nhau. Người kiên trì biết vì sao mình tiếp tục và sẵn sàng thay đổi phương pháp khi cần. Người cố chấp có thể tiếp tục chỉ vì không muốn thừa nhận mình cần thay đổi. Người kiên trì nhìn vào mục tiêu và điều chỉnh con đường. Người cố chấp bám chặt vào con đường ngay cả khi mục tiêu ban đầu đã không còn phù hợp. Người kiên trì hiểu rằng nghỉ ngơi có thể là một phần của hành trình. Người cố chấp có thể xem nghỉ ngơi là yếu đuối. Người kiên trì xem thất bại là thông tin để học hỏi. Người cố chấp có thể xem việc thừa nhận sai lầm là mất thể diện.
Điều này đặc biệt quan trọng trong giáo dục trẻ em. Chúng ta muốn trẻ có ý chí, biết cố gắng và không dễ dàng bỏ cuộc. Nhưng nếu chỉ dạy trẻ rằng “đã làm thì phải làm đến cùng”, trẻ có thể hiểu sai về sự kiên trì. Một đứa trẻ gặp khó khăn trong học tập cần được khuyến khích cố gắng, nhưng cũng cần được giúp tìm ra nguyên nhân và phương pháp phù hợp. Nếu chưa có kỹ năng, hãy học thêm. Nếu phương pháp chưa phù hợp, hãy thử cách khác. Nếu cần sự hỗ trợ, hãy tìm người có thể giúp. Nếu mục tiêu vẫn có ý nghĩa, hãy tiếp tục. Nếu mục tiêu cần điều chỉnh, hãy mạnh dạn xem xét lại. Những điều ấy không làm giảm giá trị của nỗ lực; ngược lại, chúng giúp nỗ lực trở nên hiệu quả hơn.
Trẻ cũng cần được hiểu rằng nói “con chưa làm được” không đồng nghĩa với “con không thể làm được”. Đồng thời, nói “con không muốn tiếp tục điều này” cũng không nhất thiết đồng nghĩa với “con là người thiếu kiên trì”. Điều quan trọng là trẻ biết suy nghĩ về lý do phía sau lựa chọn của mình và học cách chịu trách nhiệm với lựa chọn ấy. Một nền giáo dục tốt không chỉ tạo ra những đứa trẻ biết cố gắng, mà còn giúp trẻ biết khi nào cần thay đổi cách làm, khi nào cần tìm sự hỗ trợ và khi nào cần đánh giá lại mục tiêu.
Người lớn cũng cần học điều tương tự. Có những giai đoạn chúng ta quá bận rộn với việc chứng minh rằng mình có thể chịu đựng mà quên mất việc tự hỏi liệu mình có đang sống theo cách phù hợp hay không. Chúng ta có thể tự hào vì luôn làm việc nhiều, luôn nhận thêm trách nhiệm, luôn cố gắng giải quyết mọi vấn đề. Nhưng nếu sự cố gắng ấy kéo dài đến mức chúng ta không còn thời gian cho gia đình, sức khỏe và đời sống tinh thần, có lẽ vấn đề không nằm ở việc chúng ta chưa đủ cố gắng. Có thể chúng ta đang cần một cách sống khác.
Trong công việc, một người chăm chỉ và bền bỉ có thể tạo ra rất nhiều giá trị. Nhưng tổ chức cũng cần những người biết đặt câu hỏi. Nếu một quy trình không hiệu quả, tiếp tục thực hiện nó trong nhiều năm không phải là bằng chứng của trách nhiệm. Nếu một kế hoạch liên tục tạo ra cùng một vấn đề, việc lặp lại y hệt không nhất thiết tạo ra kết quả khác. Đôi khi, người có trách nhiệm nhất lại là người dám nói: “Cách này không còn phù hợp. Chúng ta cần thử một cách khác.” Thay đổi phương pháp không phải phủ nhận những gì đã làm. Đó là cách sử dụng kinh nghiệm để làm tốt hơn.
Trong gia đình cũng vậy. Một cách giao tiếp khiến hai người tổn thương không trở nên tốt hơn chỉ vì cả hai đã quen với nó. Một phương pháp giáo dục khiến trẻ ngày càng xa cách cha mẹ không nên tiếp tục chỉ vì “ngày trước cũng làm như vậy”. Có những thói quen được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác mà chưa ai dừng lại để hỏi liệu chúng còn phù hợp hay không. Trưởng thành đôi khi là người đầu tiên trong gia đình dám nói: “Chúng ta có thể làm khác đi.” Điều đó không có nghĩa là phủ nhận thế hệ trước. Nó có nghĩa là chúng ta đang cố gắng tìm một cách phù hợp hơn với hoàn cảnh hiện tại.
Tất nhiên, không phải khó khăn nào cũng là dấu hiệu để thay đổi. Nếu gặp một chút trở ngại đã bỏ cuộc, chúng ta sẽ rất khó xây dựng bất cứ điều gì có giá trị lâu dài. Một kỹ năng mới luôn có giai đoạn vụng về. Một mối quan hệ tốt cũng có những lúc bất đồng. Một dự án có thể gặp thất bại tạm thời. Một mục tiêu lớn chắc chắn có những ngày chúng ta mệt mỏi và nghi ngờ bản thân. Vì vậy, điều quan trọng không phải là cứ gặp khó thì tiếp tục hay dừng lại, mà là biết phân biệt khó khăn tạm thời với dấu hiệu cho thấy cách đi hiện tại cần được xem xét lại.
Một người đang học một kỹ năng mới có thể thất bại nhiều lần nhưng vẫn tiến bộ từng chút một. Đó là lúc kiên trì có ý nghĩa. Một người làm cùng một việc nhiều năm nhưng kết quả không thay đổi, không học thêm và không điều chỉnh phương pháp có thể cần một cách tiếp cận khác. Một mối quan hệ có những bất đồng nhưng hai bên vẫn lắng nghe và sửa chữa có lý do để tiếp tục. Một mối quan hệ liên tục gây tổn thương và không có sự tôn trọng dù đã nhiều lần cố gắng lại là câu chuyện khác. Khả năng phân biệt những tình huống này đòi hỏi sự tỉnh táo và trung thực với chính mình.
Một trong những dấu hiệu của sự trưởng thành là chúng ta không còn cần chứng minh rằng mình luôn đúng. Có lúc chúng ta có thể nói: “Tôi đã thử và cách này không hiệu quả.” Có lúc cần nói: “Tôi đã thay đổi suy nghĩ.” Có lúc cần nói: “Tôi cần sự giúp đỡ.” Và cũng có lúc cần nói: “Tôi sẽ dừng lại.” Những câu nói ấy không làm giảm giá trị của một người. Trái lại, chúng cho thấy chúng ta đủ hiểu mình để không tiếp tục một cách máy móc.
Chúng ta cũng cần nhìn lại cách xã hội thường kể về thành công. Chúng ta dễ nhìn thấy một người đã đạt được mục tiêu và nói rằng họ thành công vì kiên trì. Điều đó có thể đúng, nhưng phía sau sự bền bỉ thường là rất nhiều lần thử, sai, điều chỉnh, thay đổi chiến lược, học lại và thậm chí bắt đầu lại. Sự bền bỉ không nhất thiết là đi thẳng. Nó có thể là khả năng tiếp tục hướng về điều có ý nghĩa trong khi chấp nhận rằng con đường có thể thay đổi nhiều lần.
Vì vậy, khi một kế hoạch thất bại, thay vì chỉ hỏi “Tại sao mình không làm được?”, chúng ta có thể hỏi: “Mình đã học được điều gì từ lần này?” Khi một phương pháp không hiệu quả, có thể hỏi: “Điều gì cần được điều chỉnh?” Khi một mục tiêu không còn phù hợp, có thể hỏi: “Điều gì trong mục tiêu này vẫn còn quan trọng với mình?” Và khi cần bắt đầu lại, hãy nhớ rằng bắt đầu lại với những kinh nghiệm đã có không giống với việc quay về điểm xuất phát.
Một người từng thất bại không trở về con số không. Họ mang theo những điều đã học được. Một người thay đổi nghề nghiệp sau nhiều năm không mất hết kinh nghiệm. Những kỹ năng về giao tiếp, tổ chức, giải quyết vấn đề và trách nhiệm vẫn có thể được sử dụng trong một môi trường mới. Một cha mẹ nhận ra cách giáo dục cũ chưa phù hợp cũng không phải bắt đầu lại từ đầu. Họ vẫn có tình yêu thương, trải nghiệm và hiểu biết về con; điều cần thay đổi có thể chỉ là cách thể hiện và đồng hành.
Có lẽ chúng ta cần kiên trì với những điều thực sự đáng giá, thay vì kiên trì chỉ để chứng minh rằng mình không bỏ cuộc. Kiên trì với việc trở thành một người tử tế. Kiên trì với việc xây dựng một gia đình có sự tôn trọng. Kiên trì với việc học hỏi. Kiên trì với trách nhiệm của mình. Kiên trì với những giá trị mà chúng ta tin rằng đáng được bảo vệ. Nhưng trong quá trình đó, cách thực hiện có thể thay đổi. Một người có thể thay đổi công việc nhưng vẫn giữ tinh thần trách nhiệm. Một gia đình có thể thay đổi cách giao tiếp nhưng vẫn giữ sự gắn kết. Một người có thể thay đổi mục tiêu nghề nghiệp nhưng vẫn giữ mong muốn đóng góp. Một người có thể thay đổi cách sống nhưng vẫn giữ những giá trị đã tạo nên bản sắc của mình.
Vì thế, có lẽ câu hỏi quan trọng không phải là “Tôi có đang cố gắng đủ nhiều không?”, mà là “Tôi đang cố gắng đúng hướng chưa?” Hai câu hỏi này có thể dẫn đến hai cách sống rất khác. Nếu chỉ hỏi mình đã cố gắng đủ chưa, chúng ta có thể tiếp tục tăng sức lực, thời gian và áp lực lên bản thân. Nếu hỏi mình có đang đi đúng hướng không, chúng ta bắt đầu quan sát, học hỏi và điều chỉnh. Một người có thể chạy rất nhanh nhưng vẫn không đến nơi nếu chọn sai hướng. Chậm lại để xem lại bản đồ đôi khi không phải là lãng phí thời gian. Đó là cách tránh đi quá xa khỏi nơi mình muốn đến.
Trong một xã hội thường đề cao thành tích, chúng ta càng cần nhìn sự kiên trì theo một cách trưởng thành hơn. Không phải cứ chịu đựng lâu hơn là mạnh mẽ hơn. Không phải cứ làm nhiều hơn là có trách nhiệm hơn. Không phải cứ giữ một lựa chọn thật lâu là lựa chọn ấy đúng. Sự trưởng thành nằm ở khả năng cân bằng giữa bền bỉ và linh hoạt, giữa quyết tâm và tỉnh táo, giữa việc không bỏ cuộc quá sớm và không cố chấp quá lâu.
Một người biết kiên trì sẽ không dễ dàng bỏ cuộc khi gặp khó khăn. Nhưng một người trưởng thành cũng biết dừng lại để nhìn lại khi cần thiết. Họ không xem việc thay đổi phương pháp là thất bại. Họ không xem việc xin hỗ trợ là yếu đuối. Họ không xem việc bắt đầu lại là đáng xấu hổ. Họ hiểu rằng mục tiêu có thể được giữ, trong khi con đường có thể thay đổi.
Có những lúc, điều chúng ta cần nhất không phải là thêm sức để đi tiếp mà là một khoảng dừng để nhìn xem mình đang đi đâu. Có những lúc cần bước chậm lại để hiểu điều gì đang xảy ra. Có những lúc cần quay lại để sửa một sai lầm. Có những lúc cần rẽ sang một hướng khác. Và cũng có những lúc, sau tất cả những điều chỉnh ấy, chúng ta nhận ra rằng con đường ban đầu vẫn là con đường mình muốn đi. Khi đó, sự kiên trì không còn là việc cố gắng một cách mù quáng. Nó trở thành một lựa chọn có ý thức.
Kiên trì không phải là không bao giờ thay đổi. Kiên trì là không dễ dàng từ bỏ những điều thực sự có ý nghĩa, đồng thời đủ tỉnh táo để thay đổi cách mình theo đuổi chúng. Đó là khả năng vừa giữ được mục tiêu, vừa chấp nhận rằng con đường có thể phải vẽ lại nhiều lần. Và có lẽ, một trong những điều đáng học nhất trên hành trình trưởng thành là biết phân biệt giữa “mình đang bỏ cuộc” và “mình đang chọn một cách tốt hơn để tiếp tục”. Bởi đôi khi, bước sang một con đường khác không phải là quay lưng với ước mơ. Đó chính là cách chúng ta bảo vệ điều mình thực sự muốn đạt được.
